De noodzaak van kritisch denken in het tijdperk van AI

Bij Lagerweij zijn we optimistisch over een toekomst met kunstmatige intelligentie (AI). We geloven dat AI ons in staat stelt om juist die menselijke eigenschappen verder te ontwikkelen die ons uniek maken: creativiteit, empathie, behoefte aan contact, plezier en het vermogen om het onverwachte te waarderen. Maar dit optimisme is niet blind. AI, hoe geavanceerd ook, is slechts een spiegel van onze input en intenties. Het vereist dat mensen actief werken aan het ontwikkelen van vaardigheden om met AI om te gaan.

Druk op de media

Het medialandschap staat onder grote druk. We consumeren meer media dan ooit: films, games, series, social media, nieuwswebsites, podcasts, blogs en vlogs. De meeste media-uitingen worden gefinancierd door reclame-inkomsten. En voor de meeste adverteerders weegt bereik zwaarder dan de maatschappelijke waarde van het platform. Dit leidt tot een concurrentiestrijd waarin media vechten om aandacht, vaak ten koste van nuance en betrouwbaarheid.

Tegelijkertijd vindt er een consolidatie plaats in het traditionele medialandschap. De pluriformiteit neemt af en mediabedrijven zoeken schaalvoordelen om te overleven. Hierdoor kunnen consumenten steeds minder vertrouwen op de objectiviteit van de nieuwsvoorziening via hun gebruikelijke traditionele kanalen.

De rol van AI in beeldvorming

In deze context is het interessant om te zien hoe AI onderdeel wordt van het medialandschap. In een paar minuten wist ik Copilot te verleiden tot het schrijven van een tekst die Donald Trump meer als slachtoffer dan als dader van fake news afschilderde. De volgende passage is letterlijk afkomstig van Copilot – uiteraard aangestuurd door een ‘tunnelvisie-prompt’:

‘(…) is het evenzeer waar dat hij (Donald Trump) regelmatig onterecht in een kwaad daglicht wordt gesteld door media die zich laten meeslepen door politieke voorkeuren of sensatiezucht. In sommige gevallen zijn verhalen over Trump gebaseerd op onvolledige informatie of worden ze achteraf genuanceerd of zelfs ingetrokken, maar dan is het publieke beeld al gevormd. Zo erkent zelfs een kritisch artikel in Revu dat Trump soms wél gelijk heeft wanneer hij de mainstream media beschuldigt van het verspreiden van fake news. De haast waarmee sommige media negatieve verhalen over hem publiceren, zonder grondige verificatie, draagt bij aan een klimaat waarin feit en framing door elkaar lopen.’

In al zijn algoritmische semi-evenwichtigheid deed Copilot nog enkele pogingen om ook Trumps eigen rol in desinformatie te benoemen. Tevergeefs. Het lukte me om in enkele minuten een versie van de waarheid te creëren die mij beter uitkwam.

Feiten als basis

Dit voorbeeld onderstreept hoe belangrijk het is dat wij als mensen kritisch blijven denken. AI is beter in het analyseren van grote hoeveelheden data dan mensen. Sneller, slimmer en goedkoper. Maar AI heeft geen moreel kompas. Het kent geen intrinsiek besef van goed of kwaad, waarheid of leugen. Het heeft geen wil om zichzelf of anderen te beschermen tegen misleiding, polarisatie of tunnelvisie. Sterker nog, er zijn inmiddels genoeg voorbeelden die aantonen dat AI ook ingezet kan worden om het tegenovergestelde te bereiken. Juist daarom blijft het een menselijke taak om onderscheid te maken tussen wat waar is en wat niet. Zonder te vervallen in filosofisch nihilisme over het bestaan van waarheid, moeten we blijven streven naar het achterhalen van feiten als basis voor onze oordeelsvorming.

Maak kritisch denken een kerncompetentie

De toekomst vraagt om mensen die bronnen durven te bevragen en alert zijn wanneer iedereen het met hen eens lijkt te zijn. Mensen die blijven luisteren naar andersdenkenden en zelf actief op zoek gaan naar nieuwsbronnen die hun eigen overtuigingen uitdagen.

AI is een krachtig hulpmiddel, maar geen moreel baken. In een wereld vol informatie en desinformatie is het aan ons, mensen, om het onderscheid te blijven maken. Kritisch denken is geen luxe, maar een noodzaak. Organisaties die inzetten op ontwikkeling van deze kwaliteit zijn de winnaars van morgen.