Vriendschap als antwoord op een complexe wereld

De wereld is te complex geworden om in je eentje te bevatten. Organisaties, gemeenschappen en technologie groeien ons boven het hoofd, terwijl klimaat, biodiversiteit en democratie onder druk staan. Waar vind je dan nog houvast? Ik geloof: in vriendschap. In mijn vorige artikel schreef ik over Belgrado, waar ik ontdekte hoe vriendschap en hoop samengaan. In dit artikel ga ik een stap verder: wat maakt vriendschap tot een antwoord op de complexiteit van nu?

Om bij die complexiteit te beginnen: de wereld van nu is niet meer te bevatten voor een individu. Alles hangt met alles samen. Er zijn grote instituties, talloze sociale verbanden en nu ook de opkomst van AI, waarmee dit artikel mede is geschreven.

Ook bekeken vanuit de evolutiepsychologie zijn ontwikkelingen niet bij te benen. Wij zijn als soort geëvolueerd om te leven in groepen van rond de 150 personen. In nog geen anderhalve eeuw hebben we ons moeten aanpassen aan een context waarin we deel uitmaken van tal van gemeenschappen, die vaak zelf al groter zijn dan 150 mensen. We werken bij organisaties met soms wel 5.000 collega’s. We zijn lid van sportverenigingen, zitten in appgroepen, doen vrijwilligerswerk en zijn betrokken bij de school van de kinderen. En elke gemeenschap heeft haar eigen dynamiek, met een eigen onderstroom van ongeschreven regels, om het nog ingewikkelder te maken.

Bovenop die complexiteit worden we geconfronteerd met grote uitdagingen die de toekomst van ons bestaan ernstig onder druk zetten. Denk aan klimaatverandering en de snel afnemende biodiversiteit. De gevolgen daarvan doen je de angst om het hart slaan. Daarnaast zien we de afbrokkeling van democratische waarden en principes. Hoewel de recente verkiezingsuitslag in Amerika doet hopen dat het democratisch bestel daar toch functioneert, is het in steeds meer Europese landen normaal geworden om de pers onder druk te zetten, wetenschap ter discussie te stellen en om te streven naar behoud van macht in plaats van naar collectief welzijn.

Hoe kunnen we hier samen het hoofd aan bieden? Volgens mij ligt een belangrijke sleutel verscholen in de kenmerken van vriendschap. In Belgrado was het organisatorisch een warboel, maar vriendschap bracht er overzicht. Dat geldt volgens mij ook voor de complexiteit van nu. Wie op de onoverzichtelijke wereld antwoordt met het aangaan van vriendschappen, geeft zichzelf een houvast dat geen instituut kan bieden.

Als ik het heb over vriendschap, denk ik aan een paar kenmerken:

Nieuwsgierigheid. Vriendschap begint met oprechte interesse in iemand anders. Stel vragen, vooral over wat je niet begrijpt.
Van elkaar leren. Een vriend ziet de wereld net even anders dan jij. Juist dat verschil maakt je eigen blik ruimer.
Elkaar steunen. Vrienden staan naast je op momenten dat het tegenzit en vieren met je mee als het goed gaat.
Lange adem. De mooiste vriendschappen groeien over jaren en kunnen tegen een stootje.
Vrijheid in de invulling. Liefdesrelaties, gezinsrelaties en arbeidsrelaties zijn geïnstitutionaliseerd en grotendeels juridisch vastgelegd. Vriendschap kent die kaders niet. Je mag haar inrichten op een manier die bij jou en de ander past: dagelijks of af en toe, diepgaand of luchtig.
Waarderen zonder te oordelen. Dit is voor mij de kern. Als je vriendschap sluit met mensen die anders zijn dan jij, leer je waarderen wat ze je laten zien, ook als je het niet meteen begrijpt. Een oordeel sluit de deur, waardering houdt hem open.

Ik zeg dit vooral tegen mezelf, want ik betrap mezelf de laatste tijd vaker op somberheid over de wereld. Dan helpt het me om te denken aan de vriendschappen in mijn leven, zoals die ik in Belgrado sloot. Ze maken de wereld niet minder complex, maar wel een stuk overzichtelijker.

Stel je een gezin, een team, een vereniging, een bedrijf, een stad, een samenleving voor waarin we op elkaar kunnen vertrouwen. Waarin we ons best doen de ander te begrijpen, ook al doet die in onze ogen soms nog zo stom. Zo’n wereld vol vertrouwen en begrip bestaat uit talloze verbindingen tussen mensen die elkaar kennen en waarderen. Elke vriendschap is zo’n verbinding. Wie vriendschap sluit over de grenzen van afkomst, vak of overtuiging heen, maakt de wereld een stukje begrijpelijker, voor zichzelf en voor de ander. En dat begint allemaal bij één vriendschap.